بايد يادآور شد كه كتاب بالنسبه جامعى دربارهء ادبيات جغرافى در تمدن اسلامى نگاشته شده كه با دقت دربارهء آثارى كه در اين زمينه نوشته شده ، بحث كرده است . عنوان اين كتاب تاريخ الادب الجغرافى العربى از كراتشكوفسكى ( م 1951 ) است كه صلاح الدين عثمان هاشم آن را به عربى ترجمه كرده است . « 1 » تاريخنگارى فرهنگى و اجتماعى اصطلاح « تاريخ » ميان مسلمانان ، شامل بيان سال تولد و وفات و به دنبال آن حوادثى بوده كه عنصر زمان در آن نقش دارد . از اين رو تصور مسلمانان از تاريخ ، تنها شامل حادثه هاو دگرگونيهاى عمدهء سياسى و انسانى است . سخاوى موضوع تاريخ را عبارت از « رويدادهاى برجستهء عجيب و غريب » مىداند كه هدفش « ترغيب و تحذير و شادمان ساختن و موقوف كردن كارهاى شيطانى است . » « 2 » بدين ترتيب تحولات فرهنگى به عنوان يك پديدهء تاريخى ، مورد نظر مسلمانان نبوده است و حال آن كه جزو اساسىترين مباحث تاريخى است . چنين تحولاتى نه در قالب تاريخى ، بلكه در صورت ديگرى و با اهداف ويژه‌اى در منابع ادبى آمده است . منابعى كه درتاريخ شعر و شاعرى و نيز به هدف بيان موضوعات مهم انسانى و اجتماعى تدوين شده‌اند ، حاوى بخش مهمى از مواد فرهنگى است كه مىتواند در تحقيق و تتبع در سير تحولات فرهنگى مسلمانان ، كمك شايسته‌اى به محققان بكند . در واقع ارتباط تاريخ و ادب در قرون نخست بسيار استوار بوده و بسيارى از مورخان نخست ، در هر دو زمينه تأليفاتى داشته و آثارى را آفريدند كه آثارى ادبى - تاريخى يا به عكس است . بسيارى از نوشته‌هاى مدائنى در تاريخ و اخبار شعر و شاعران است . آثار محمد بن حبيب ( م 240 ) هيثم بن عدى ( م 207 ) و نيز ابوعبيده ( م 209 ) همين ويژگى را دارد . برخى از قديمىترين مجموعه‌هاى ادبى كه بر جاى مانده ، عبارتند از عيون الاخبار از ابن قتيبه ( م 276 ) ، البيان و التبيين از جاحظ ( م 255 ) ، الكامل فى اللغة و الادب از ابوالعباس محمد بن يزيد مبرّد ( م 285 ) ، عقد الفريد از ابن عبدربه ( م 328 ) ، نشوار المحاضرة از قاضى تنوخى ( م 384 ) ، بهجة المَجالس و انس المُجالس از ابن عبد البرّ نثر الدر ابوسعد آبى ( م 421 ) ، « 3 » محاضرات الادباء و محاورات الشعراء و البلغاء از راغب اصفهانى ( اوائل قرن

--> ( 1 ) . بيروت ، دارالغرب الاسلامى ، 1408 ( 2 ) . الاعلان بالتوبيخ ، به نقل از ترجمه آن در تاريخ تاريخنگارى در اسلام ، ج 2 ، صص 62 - 61 و 141 ( 3 ) . دربارهء آن نك : مجلهء آينهء پژوهش ، ش 20 ، صص 38 - 31